Kısa cevap
Web erişilebilirliği, bir sitenin engelli kişiler dahil herkes tarafından kullanılabilmesidir. W3C’nin WCAG standardı bunu dört ilke ve A, AA, AAA düzeyleriyle tanımlar. Klavye, metin boyutu, kontrast, alt metin ve form etiketi kontrollerini kod bilmeden yapabilirsiniz.
Fareyi masanın bir kenarına itin, tarayıcıda kendi sitenizi açın ve yalnızca Tab tuşuyla ilerleyin. Menüde bir yere gelince odak kayboluyorsa, açılır liste klavyeyle seçilemiyorsa ya da iletişim formunun “Gönder” düğmesine hiç ulaşamıyorsanız, siteniz bazı ziyaretçiler için kapalıdır. Web erişilebilirliği bunu kontrol eder: sitenin görme, işitme, hareket ya da öğrenme güçlüğü yaşayanlar dahil herkes tarafından kullanılabilmesi. Kısa tanımı erişilebilirlik sözlük maddesinde de bulabilirsiniz.
Bu yazı, kod bilmeden bugün yapabileceğiniz kontrolleri ve siteyi yapacak kişiye ne söyleyeceğinizi anlatıyor. Bir kurumsal sitede hangi sayfaların olması gerektiğini kurumsal web sitesi nasıl olmalı yazısında, sipariş sürecini web sitesi yaptırmak yazısında anlattık; burada onları tekrarlamıyoruz. Yasal yükümlülükler de bu yazının konusu değil; yalnızca standardı, W3C’nin yazdığı biçimiyle aktarıyoruz.
WCAG nedir, dört ilkesi ne diyor
WCAG (Web Content Accessibility Guidelines), W3C’nin yayımladığı uluslararası web erişilebilirliği standardıdır. Sürüm 2.0 Aralık 2008’de, 2.1 Haziran 2018’de, 2.2 ise 5 Ekim 2023’te yayımlandı. WCAG 2.2’de 13 yönerge bulunur ve hepsi dört ilkenin altında toplanır: algılanabilir (perceivable), çalıştırılabilir (operable), anlaşılabilir (understandable) ve sağlam (robust). Her yönergenin altında test edilebilir “başarı ölçütleri” vardır ve ölçütler üç düzeye ayrılır: A, AA ve AAA.
WCAG’ye uyum, bu ölçütlerin karşılanması demektir. W3C’nin uyum belgesine göre A düzeyi asgari düzeydir; AA düzeyi hem A hem AA ölçütlerini, AAA düzeyi ise üçünü birden karşılamayı gerektirir. Sağlam ilkesinin özeti, içeriğin bugünkü ve gelecekteki kullanıcı araçlarıyla uyumunu en üst düzeye çıkarmaktır. Aşağıdaki şekil dört ilkeyi, W3C’nin özet sayfasındaki yönerge cümleleriyle ve bu yazıdaki kontrollerle yan yana koyuyor.
W3C, WCAG’nin teknik bir standart olduğunu ve erişilebilirliğe giriş belgesi olmadığını kendisi söyler. Bu yüzden aşağıda W3C’nin “Kolay Kontroller” sayfasındaki yöntemi izliyoruz. Aynı sayfa bu kontrollerin hızlı olması için tasarlandığını, bir sayfanın hepsinden geçip yine de ciddi engeller taşıyabileceğini açıkça belirtir.
Bugün yapabileceğiniz yedi kontrol
Önce hepsini tek bakışta görün. Tablo, her kontrolün ne istediğini ve neyin “geçti” sayılacağını gösteriyor.
| Kontrol | Nasıl bakarsınız | Geçti sayılır |
|---|---|---|
| Klavye | Fareyi bırakın, Tab ve Shift+Tab ile gezin | Her bağlantıya, düğmeye ve forma ulaşılır; odak görünür |
| Metin boyutu | Metni %200’e çıkarın | Metin kaybolmaz, üst üste binmez, yatay kaydırma gerekmez |
| Kontrast | Metin ile arka planın oranını ölçün | Normal boyutlu metinde en az 4,5:1 |
| Alt metin | Her görselin alt metnini görüntüleyin | Bilgi taşıyan görselin eşdeğer bir metni var |
| Başlıklar | Sayfanın başlık dökümünü açın | Başlık var, sırası anlamlı |
| Form etiketleri | Her alanı inceleyin, hata üretin | Her alanın etiketi var, hata mesajı açık |
| Sayfa başlığı | Sekmedeki başlığa bakın | Kısa, sayfayı anlatıyor, diğerlerinden farklı |
1. Klavye ve görünür odak
Adres çubuğuna tıklayın, fareyi bir kenara koyun ve Tab’a basarak ilerleyin; geri gitmek için Shift+Tab, açılır listelerde ok tuşları, seçmek için Enter ya da Boşluk kullanılır. W3C’nin baktığı şeyler şunlar: her bağlantıya, form alanına, düğmeye ve medya oynatıcı denetimine Tab ile ulaşabiliyor musunuz, bir öğeden Tab ile çıkabiliyor musunuz, sıra okuma sırasını izliyor mu ve odak her adımda görünüyor mu. Odağın medya oynatıcısında sıkışıp çıkılamaması “klavye tuzağı” olarak anılır.
2. Metni %200’e çıkarın
W3C’nin yönteminde metin boyutu %200’e çıkarılır; Firefox’ta “Görünüm, Yakınlaştırma, Sadece metni yakınlaştır” seçeneği vardır, Chrome için bir eklenti gerekir. Bakacağınız şeyler: bütün metin büyüyor mu, bir şey kesilip kayboluyor mu, başlık ana metnin üstüne biniyor mu, düğmeler ve form alanları kullanılabilir kalıyor mu, bir cümleyi okumak için yatay kaydırmak gerekiyor mu. Görselin içine gömülmüş metin büyümez; W3C bunu sık görülen sorun olarak anar.
3. Kontrastı ölçün
WCAG’nin 1.4.3 ölçütü (AA düzeyi), normal boyutlu metin ile arka plan arasında en az 4,5:1, büyük metinde en az 3:1 oran ister. Logodaki yazı ve süs amaçlı öğeler için bir gereklilik yoktur. Bir kontrast aracında metin ve arka plan rengini seçip oranı görebilirsiniz; W3C bu yöntemin doğru olduğunu ama tek seferde tek öğeyi ölçtüğünü belirtir. Açık gri zemin üstüne açık gri metin tipik başarısızlıktır.
4. Alt metni okuyun
Bilgi taşıyan her görselin, aynı anlamı veren bir metin karşılığı (alt metin) olmalı. Düğme olan görselin alt metni görünüşünü değil işlevini anlatır: arama düğmesi için “büyüteç” değil “ara” yazılır. Yalnızca süs olan, kullanıcının bilmesi gerekmeyen görsel boş alt metin alır. Alt metne “görsel” ya da “düğme” yazmak gerekmez, çünkü ekran okuyucu bunu zaten söyler. Alt metnin hiç olmamasını araç bulur; uygun olup olmadığına görseli bağlamıyla görerek siz karar verirsiniz. Ayrıntı için alt metin sözlük maddesine bakabilirsiniz.
5. Başlıkları çıkarın
Başlık gibi görünen her metin gerçekten başlık olarak işaretlenmeli; klavye ve ekran okuyucu kullananlar sayfada başlıklar arasında gezinir. Tarayıcı eklentisinin ya da geliştirici araçlarının başlık dökümünü açın: sayfada başlık var mı, başlık gibi görünen her metin listede mi, sıra anlamlı mı. W3C’ye göre sayfa ideal olarak sayfa başlığına benzeyen tek bir ana başlıkla açılır ve seviye atlamaz; bunlar kesin kural değildir.
6. Formları deneyin
Her form alanının görünür bir etiketi olmalı ve etiket alanla doğru bağlanmalı; böylece klavye, sesli komut ve ekran okuyucu çalışır, etikete tıklamak alanı seçer. Zorunlu alanın yalnızca kırmızı renkle belirtilmesi yetmez; yıldız gibi bir işaret de gerekir. Şimdi bir de hata üretin: zorunlu alanı boş bırakın ya da hatalı bir telefon numarası yazın. Mesaj neyin yanlış olduğunu ve nasıl düzelteceğinizi açıkça söylüyor mu?
7. Sayfa başlığına bakın
Sekmede görünen başlığı gözle okuyun ya da ekran okuyucuyla dinleyin. Başlık, ekran okuyucunun yeni sayfada ilk söylediği şeydir; ekran okuyucuyla deneme, bu yüzden en kolay buradan başlar. Kısa olmalı, sayfayı anlatmalı ve sitenin diğer sayfalarından ayrılmalı. W3C önemli bilginin başa alınmasını öneriyor: “Acme Web Solutions, Inc. | About Us” yerine “About Acme Web Solutions”.
Otomatik araçlar neyi yakalar, neyi kaçırır
Tarama araçları zaman kazandırır ve bazıları tüm siteyi tarayabilir. W3C yine de net konuşur: araçlar erişilebilirliğin her yönünü otomatik denetleyemez, insan yargısı gerekir, bazen yanlış ya da yanıltıcı sonuç verir; erişilebilirliği belirleyemez, yalnızca buna yardım eder. Tarama raporundaki puanı bu yüzden sitenin gerçek kullanımının yerine koymayın.
| Konu | Araç bulabilir | İnsan karar verir |
|---|---|---|
| Alt metin | Alt metnin hiç olmaması | Metnin görseli doğru anlatıp anlatmadığı |
| Kontrast | Sayfadaki renk çiftlerinin oranı | Listelenen çiftlerin sayfada gerçekten görünüp görünmediği |
| Başlıklar | İşaretlenmiş başlıkların dökümü | Başlık gibi duran her metnin işaretlenip işaretlenmediği, sıranın anlamlı olması |
Satırlar W3C’nin kontrol sayfalarındaki ifadelere dayanıyor: alt metin eksikliğini otomatik testler bulur, uygunluğuna insan bakar. Kontrast tablolarında bazı araçlar sayfada olmayan renk çiftlerini de listeleyebilir. Klavye ve odak kontrolü ise sizin elinizle yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Taramaya güvenmek. Rapor temiz çıkar ama klavyeyle form gönderilemez. W3C, araç sonucuna gerçek kullanıcı deneyiminden fazla güvenmemeyi öğütler.
- Metni görselin içine koymak. Kampanya afişindeki yazı büyütünce büyümez.
- Medya oynatıcısını klavyeye kapatmak. Odak oynatıcıya girer, çıkamaz.
- Odak çizgisini kaldırmak. Tasarımda “çirkin” görünen çerçeve silinir, klavye kullanan kişi nerede olduğunu bilemez.
- Başlığı yalnızca büyük yazıyla yapmak. Görünüşte başlık olan metin işaretlenmediyse, ekran okuyucu kullanan kişi sayfada gezinemez.
- Zorunlu alanı yalnızca renkle göstermek. Renkleri ayırt etmeyen kişi için fark kaybolur.
- Süs görsele uzun alt metin yazmak. Gereksiz ayrıntı ekler; süs görsel boş alt metin almalıdır.
- Erişilebilirliği sona bırakmak. Yayından hemen önce eklenen düzeltme, tasarımdan gelen sorunları çoğu zaman çözmez. Hızda da sıra aynıdır: önce ölçülür, sonra düzeltilir; bkz. site hızı nasıl artırılır.
Siteyi yapana brifte ne yazarsınız
Brife “erişilebilir olsun” yazmak yetmez; kontrol edilebilir cümleler gerekir. Şunları yazabilirsiniz:
- Hedef standart ve düzey: “WCAG 2.2, AA düzeyi.” Düzeyi siz seçersiniz; AA, A ölçütlerini de kapsar.
- Tasarımda kontrast: metin ve arka plan renk çiftleri tasarım dosyasında onaylansın; normal metinde 4,5:1, büyük metinde 3:1.
- Klavye: menü, form, açılır pencere ve medya oynatıcının tamamı Tab ile kullanılabilsin; odak görünür olsun.
- Yapı: başlıklar işaretlensin, her sayfanın ayırt edici bir başlığı olsun, form alanlarının etiketi bağlansın.
- İçerik yönetimi: panelde görsel eklerken alt metin alanı görünür olsun, süs görsel için boş bırakılabilsin.
- Teslimde kanıt: otomatik tarama raporu ve yukarıdaki yedi kontrolün sonucu, hangi sayfalarda yapıldığıyla birlikte teslim edilsin.
Bu maddeleri teklif aşamasında ayrı kalem olarak sormak, yapan tarafın hangi kontrolleri zaten uyguladığını da gösterir. Teklifte neyin yer alması gerektiğini web sitesi yaptırmak yazısı sıralıyor; Detmore’un siteleri nasıl kurduğunu web ve yazılım hizmeti sayfasında görebilirsiniz.
Sık sorulanlar
Web erişilebilirliği ile WCAG aynı şey mi?
Hayır. Erişilebilirlik hedeftir: sitenin herkes tarafından kullanılabilmesi. WCAG ise bu hedef için W3C’nin yayımladığı, test edilebilir ölçütlerden oluşan standarttır. WCAG teknik bir belgedir; başlangıç için W3C ayrı giriş sayfaları sunar.
A, AA ve AAA düzeyleri ne anlama geliyor?
Başarı ölçütleri üç düzeyde sınıflanır. A düzeyi asgari düzeydir; AA düzeyine uyum hem A hem AA ölçütlerinin karşılanmasını, AAA düzeyine uyum üçünün birden karşılanmasını ister. Hangisini hedefleyeceğiniz, brife yazacağınız bir karardır.
Erişilebilirlik eklentisi ya da otomatik tarama yeter mi?
Yetmez. W3C, araçların her şeyi denetleyemediğini, bazen hatalı sonuç verdiğini ve erişilebilirliği tek başına belirleyemediğini söylüyor. Tarama iyi bir başlangıç ve düzenli kontrol aracıdır; klavye, metin boyutu ve alt metnin uygunluğu gibi konularda gözle bakmak gerekir.
Bugün tek başınıza yapabileceğiniz adım
Ana sayfanız ve iletişim sayfanız için ayrı ayrı şunu yapın: fareyi bırakıp yalnızca Tab ile formu gönderene kadar gidin, ardından metni %200’e çıkarıp düğmelerin ve alanların hâlâ görünüp kullanılabildiğine bakın. Bulduğunuz her sorunu sayfa adı ve tek cümleyle bir listeye yazın. Bu liste, siteyi yapacak kişiye vereceğiniz ilk erişilebilirlik brifidir.
Kaynaklar
- W3C WAI: WCAG 2 Genel Bakış (WCAG 2 Overview)
- W3C WAI: Kolay Kontroller, web erişilebilirliğine ilk bakış (Easy Checks)
- W3C WAI: Web erişilebilirliği değerlendirme araçlarını seçmek (Selecting Web Accessibility Evaluation Tools)
- W3C WAI: WCAG ölçüt 1.4.3 Kontrast, asgari (Understanding SC 1.4.3)
- W3C WAI: WCAG uyum düzeyleri (Understanding Conformance)
Bu yazı genel bilgi vermek için hazırlandı; hukuki, mali ya da teknik danışmanlık yerine geçmez. Platformlar, kuralları ve mevzuat zamanla değişir; 11 Kasım 2026 tarihinden bu yana değişmiş ya da küçük hatalar içeren bilgiler olabilir. İşinizle ilgili bir karar vermeden önce güncel resmi kaynakları kontrol edin ya da bize yazın.